«Харалыыр» испэктээк кылгас ис хоһооно.
Испэктээк үс оонньуулаах. Туруорааччы режиссер Д. Ходулов аатынан театр режиссера Николай Петров. Суруйуута — краевед Ф. Харитонов. 1995 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Бастакы оонньууга.
Хара нэһилиэгин биир ыалын сэрии иннинээҕи олоҕо ойууланар. Мэхээлэ (оруолга Никитин Николай Иванович) дьиэ кэргэнэ Эмээксинэ (оруолга Охлопкова В.С.) улахан уола Бүөтүр (Ф. Харитонов ) кини кэргэнэ (оруолга Л.И.Платонова) быраата Ньукуус (С. Сидоров), уола Исай (Коля Харитонов) . Бу оонньууга Ньукуус оруолун Семен Сидоров олус бэркэ толорбута. Күлүүлээх оонньуулаах, билиигэ тардыһыылаах эдэр дьон бааллара көстүбүтэ. Сэрии буолбатаҕа буоллар холкуос күүскэ, түргэнник сайдыа эбитин итэҕэйэҕин.
Холкуос ыала билиитэ оһохтонон, уустар холкуос техникатын өрүмүөннээһиннэрэ, байылыат олох ойууланар. Бастакы оонньуу бүтүүтэ Бүөтүрдээх, Ньукуус сэриигэ ыҥырыллан бараллар. Бастакы оонньуу кульминацията ити буолбута. Сибилигин үөрэ көтө олорбут ыал, холкуос баар суох дьонуттан арахсыыта көстүбүтэ.
Иккис оонньууга.
Холкуос хонтуоратыгар нэһилиэк дьонун 1942-43 сылларга хайдах аччыктааһынтан быыһыыр туһунан бырабылыанньа сүбэлэһиитэ барбыта көрдөрүллэр. Холкуос бэрэссэдээтэлэ Харалыыр уола Хабырыыс (оруолга Охлопков Дьөгүөр) сельсовет бэрэссэдээтэлэ (Аргунов В.П.) холкуос суоччута (Алексеев Данил) буолан нэһилиэк дьонугар хайдах итии аһылыгы тэрийэри быһаараллар. Манна Харалыыр олоҕу сахалыы көрүүтэ, Бастакы аан дойду сэриитин, гражданскай сэриини ааһыыта, былыргы өбүгэлэриттэн илдьэ хаалбыт аҕа ууһунан көмөлөсүһүү ньыматын билиитэ, партийнай уурааҕы эрэ толорууну ылыммата көстөр. Оруолу Дьөгүөр Охлопков олус итэҕэтиилээхтик толорбута. Харалыыр хамсаныытын- имсэниитин, кэлин кини салалтатынан үлэлээбит буолан билэринэн сөпкө ойуулаан көрдөрбүтэ, тилиннэрбитэ. Бу испэктээк саамай чулуу оонньуута этэ. Оройуон болумуочунайын бэркэ диэн бэйэлэрин толкуйдарыгар билбэтинэн киллэрбиттэрэ оонньуу бүтэһигэр көстөр.
Үһүс оонньууга.
Мэхээлэ дьиэтэ. Мэхээлэ, эмээхсинэ, кийииттэрэ, сиэннэрэ буолан оройуоҥҥа атын холкуостарга аччыктааһын тахсыбытын, холкуос бэрэссэдээтэллэрэ хаайыыга барбыттарын, сорохторо сиэри майгыны тутуспаттарын кэпсэтэллэр. Манна сиэннэрин Исай оруолун толорбут Коля Харитонов 6 саастаах этэ. Кининэн сирэйдээн оччотооҕуга оҕолор сэрииттэн хайдахтаах охсууну ылбыттара көрдөрүллэр. Оччотооҕу оҕо: аҕата, убайа сэриигэ баран өлбүт биллэриилэрэ кэлбитигэр долгуйуутун Коля – Исай оруолунан олус бэркэ көрдөрөн, ветераннар биһирэбиллэрин ылбыта. Уолаттарын сүтэрбит ийэ аймалҕана үһүс көстүү олус долгутуулаах түгэнэ. Оруолга Валентина Охлопкова табатык, киһи куйахата күүрэр гына режиссер этиитин толорбута. Чахчы Ийэ дойдуларын көмүскүү баран-баран уолаттарбыт суох буолуулара, дьиэ кэргэҥҥэ, холкуоска улахан охсуу эбитэ бу оонньууга арыллар. Ону испэктээги түмүктүүр Харалыыр уола Хабырыыс кыра Исайы сиэтэн туран этэр монолога ситэрэн биэрэр. Кыра Исай курдуктар намчы санныларыгар сэрии кэнниттэн олоҕу көннөрүү, холкуос экономикатын тупсарыы барбытын испэктээк арыйан биэрэр.
Николай Иванович Никитин, Любовь Платонова олус бэртик оонньообуттара. Испэктээк кэннэ бэтэрээннэр хаалан махталларын биллэрбиттэрэ. Оонньууга кыттыбыт дьону барыларын хайҕаабыттара. Бу оонньууну олохтоохтор кэпсээннэригэр олоҕуран суруйбутум. Билигин, уһуллубут видеоролигын көрдөхпүнэ Хара нэһилиэгин летопиһын курдук ылынабын.
Суруйда Федот Харитонов. 01.11.2019 с.
